2.8 Viðbrögð við áföllum

2.8.1 Hvað er áfall?
Samkvæmt Orðabók Menningarsjóðs merkir orðið áfall m.a. slys, tjón, mótlæti, þungbær reynsla eða sjúkdómur. Dauðsföll og slys gera ekki boð á undan sér og því er fólk misvel í stakk búið að taka á áföllum og vinna úr þeim. Oft kemur það í hlut kennara að tilkynna nemendum og samstarfsfólki um slíka hluti og því er gott að hafa einhvern ramma til að styðjast við þegar slíkt ber að höndum.

2.8.2 Áfallahjálp í skólum
,,Áfallahjálp byggist á vitneskju um eðlileg viðbrögð einstaklinga og hópa við alvarlegum áföllum sem valda sálrænu umróti og streituviðbrögðum hjá þeim sem hlut eiga að máli. Áfallahjálp beinist að því að fyrirbyggja alvarleg og langvinn sálræn eftirköst í kjölfar áfalla af ýmsum toga.” (Fyrirlestur Borghildar Einarsdóttur og Rudolfs R. Adolfssonar um áfallahjálp 18. febrúar 2000) Það skiptir miklu máli að sá, sem veitir áfallahjálp, sé rólegur og gefi sér nægan tíma. Mikilvægt er að, sá sem verður fyrir áfalli, finni að hann er öruggur og geti treyst þeim sem eru hjá honum. Þá er mikilvægt að farið sé á afvikinn stað svo að viðkomandi verði ekki fyrir truflun. Sá, sem fyrir áfalli verður, þarf að finna fyrir hlýju, vinsemd og líkamlegri nálægð, hann sé faðmaður og hughreystur. Staðreyndir þarf að skýra og reyna að fá þolandann til þess að horfast í augu við raunveruleikann. Honum er nauðsyn að fá að tjá sig til að koma skipulagi á tilfinningar sínar og hugsun.
Ef slys hefur borið að höndum í skóla hefur það forgang að veita líkamlega skyndihjálp. Sálræn skyndihjálp felst í því að þeir sem hana veita huggi nemendur og starfsfólk og leyfi þeim að fá sem eðlilegasta útrás fyrir tilfinningar sínar, sem geta birst á mismunandi hátt, m.a. sem grátur, ógleði, skjálfti og köfnunartilfinning, en geta líka verið doði, tómleikatilfinning, fólksfælni og þörf fyrir einveru.

2.8.3 Viðbrögð skólans við slysi eða dauða

2.8.3.1 Fyrstu viðbrögð
1. Hefjist handa!
2. Fáið staðfestingu á andláti eða slysi hjá aðstandendum, lögreglu eða sjúkrahúsi.
3. Kallið áfallaráð skólans saman. Fyrsti fundur ætti að vera stuttur, þar sem verkum er skipt og fyrstu aðgerðir skólans ákveðnar.
4. Skólameistari kallar starfsmenn skólans saman. Starfsmönnum er tilkynnt hvað gerst hefur og hvernig skólinn hyggst taka á málum.
5. Segið nemendum skólans frá atburðinum. Boðið alla nemendur á sal. Segja má nemendum skólans frá atburðum í skólastofum, aðeins þarf að gæta þess að þeir fái fregnina samtímis.
Æskilegt er að leyfa nemendum að ræða um atburðinn og líðan sína.
6. Sé um dauðsfall að ræða:
a) Húsvörður flaggar í hálfa stöng að tilkynningu lokinni.
b) Ritari setur fram dúkað borð og kveikir á kerti.
7. Í lok skóladagsins koma starfsmenn skólans saman með áfallaráði. Farið er yfir nöfn þeirra sem tengjast atburðinum s.s. ættingja og vini. Aðgerðir næstu daga ræddar.

2.8.4 Viðbrögð næstu daga
1. Hlúð að nemendum. Nemendum gefinn kostur á að vinna með tilfinningar sínar. Boðið upp á einstaklingsviðtöl. Nauðsynlegt getur reynst að fá utanaðkomandi aðstoð til að álag verði ekki of mikið á starfsfólk skólans, t.d. sálfræðing, prest, áfallateymi við heilsugæslustöðvar o.s.frv.
2. Hafi nemandi eða starfsmaður látist, er hins látna minnst með sameiginlegri athöfn í umsjá prests. Ritari sér um að minningabók liggi frammi.
3. Húsvörður flaggar á jarðarfarardag.
4. Haldið áfram næstu vikur og mánuði að hlúa að nemendum og starfsfólki skólans. Gefið gaum að áfallastreitu meðal nemenda og starfsmanna skólans. Bjóðið upp á hópvinnu eða einstaklingsviðtöl ef þörf er á.

2.8.5 Alvarleg slys í skóla
1. Sá starfsmaður, sem kemur fyrstur að slysi í skóla, sendir einhvern nærstaddan strax til að kalla á hjálp og tilkynna skólameistara um slysið. Starfsmaðurinn reynir að halda nemendum frá slysstað og veitir þá aðstoð sem þörf er á.
2. Skólameistari leitar staðfestingar á að hringt hafi verið á sjúkrabíl og lögreglu eða vinnueftirlit eftir atvikum.
3. Skólameistari biður viðkomandi starfsmann að skrá niður vitni að slysinu.
4. Skólameistari lætur starfsfólk vita og kennarar tilkynna nemendum um slysið. Aðrar aðgerðir sbr. liði nr. 5 - 7 í kaflanum um fyrstu viðbrögð.
5. Námsráðgjafi / Umsjónarkennari nemandans sér um tengsl við aðstandendur og / eða sjúkrahús eftir atvikum.

2.8.6 Áfallaráð
Áfallaráð fer með verkstjórn þegar válegir atburðir gerast sem snerta nemendur og starfsmenn skólans. Mikilvægt er að þeir, sem veljast í áfallaráð, geti unnið undir miklu álagi og séu vel undir það búnir að mæta fólki sem er hrætt, hnuggið eða sorgmætt.
Skipan áfallaráðs í FNV:
Skólameistari / aðstoðarskólameistari
Námsráðgjafi
Fulltrúi kennara
Ritari
Verkefnisstjóri félagsmála nemenda / forvarnafulltrúi
Hjúkrunarfræðingur skólans
Áfallaráð metur þörf á að leita til eftirtalinna aðila:
Læknir
Prestur
Formaður nemendafélags

2.8.6.1 Verkaskipting
1. Skólameistari er formaður ráðsins og hann kallar áfallaráðið saman þegar þörf krefur. Hann er yfirleitt sá aðili innan skólans sem fyrst er haft samband við vegna válegra tíðinda og hann hefur þá yfirsýn sem til þarf. Hann getur tekið ákvarðanir strax. Hann sér að jafnaði um samskipti við fjölmiðla en getur falið fulltrúa kennara að sjá um samskipti við fjölmiðla í sérstökum málum.
2. Námsráðgjafi er sá starfsmaður innan skólans sem hefur sérfræðiþekkingu á viðbrögðum fólks við válegum tíðindum. Hans hlutverk er fyrst og fremst að skipuleggja sálræna skyndihjálp við þann / eða þá sem fyrir áfalli verða. Mikilvægt er að þessi skipulagning sé þannig að sá, sem fyrir áfalli verður, fái strax þá aðstoð og aðhlynningu sem nauðsynleg er.
3. Fulltrúi kennara er tengiliður við aðra kennara skólans og gætir þess að boð komist til allra á sem skemmstum tíma. Hann hefur það hlutverk í ráðinu að sjá um samskipti við fjölmiðla ef við á. Ef slíkir atburðir hafa átt sér stað, að fjölmiðlar sýni þeim áhuga, er mjög mikilvægt að skólinn sé frá upphafi með ákveðnar reglur um hver gefi upplýsingar. Mikilvægt er að huga að hvað er sagt og hvað er látið ósagt. Fjölmiðla má nýta til þess að koma upplýsingum fljótt og vel til nemenda og aðstandenda þeirra. Þeir geta einnig veitt fólki leiðbeiningar og leiðrétt sögusagnir. Þegar fjölmiðlar leita til annarra starfsmanna skólans er þeim vísað á tengiliðinn.
4. Ritari er vanur að miðla og taka við upplýsingum. Ef hringt er og beðið um að ná í nemanda úr tíma, er mjög nauðsynlegt að ritarinn hafi á blaði hjá sér ákveðnar spurningar áfallaráðs til að komaat að alvarleika málsins. Þannig er komið í veg fyrir að nemanda sé t.d. tilkynnt um dauðsfall beint í gegnum símann. Með vitneskju sinni um eitthvað alvarlegt getur ritari t.d. haft samband við námsráðgjafa sem þegar hefur skipulagt sálræna aðstoð í slíkum málum. Nemandinn er síðan sóttur úr tíma, honum tilkynnt um atburðinn og hlúð að honum eins og hægt er. Mismunandi er hvernig fólk tekur áföllum. Skólinn þarf að vera undir það búinn að bjóða fram þá aðstoð sem nauðsynleg er til að nemandinn fari ekki út úr skólanum í þannig ástandi að hann geti orðið sjálfum sér og öðrum til skaða.
5. Verkefnisstjóri félagsmála / forvarnafulltrúi er sá starfsmaður skólans sem hefur oft betra aðgengi að nemendum en aðrir starfsmenn. Ef nemandi t.d. slasast alvarlega eða lætur lífið hefur hann samband við þá sem hafa upplýsingar um hver vinahópurinn er svo hægt sé að ná sem fyrst til þeirra. Nauðsynlegt er að nánustu vinir fái aðstoð, svo og að aðstandendur þeirra fái vitneskju um atburðinn þannig að nemendur geti fengið stuðning þegar heim er komið.

2.8.7 Fyrstu viðbrögð kennara í kennslustund eftir válegan atburð
Eftir að válegur atburður hefur átt sér stað er mjög mikilvægt að kennara sé auðveldað eins og kostur er að koma inn í kennslustund. Gott er að fyrir liggi nokkur vel valin orð sem hann getur stuðst við í upphafi, t.d. ef dauðsfall hefur átt sér stað. Dæmi:
A.
Kæru nemendur!
Ég flyt ykkur sorgarfregnir. Við höfum fengið vitneskju um það að nemandinn / kennarinn xxxxxxx hafi lent í alvarlegu slysi. Samkvæmt heimildum okkar liggur hann / hún á sjúkrahúsi og er ástand hans / hennar mjög alvarlegt.
Ég vil biðja ykkur öll að hugsa vel til hans / hennar. Ef þið hafið einhverjar fleiri spurningar bendi ég ykkur á að hafa samband við þá aðila sem sitja í áfallaráði. Þeir eru: skólameistari, námsráðgjafi, kennarinn xxxxxx, forvarnarfulltrúinn og félagsmálaráðunautur skólans.
B.
Kæru nemendur!
Ég flyt ykkur sorgarfregnir. Nemandinn /Kennarinn xxxxxx lést í dag / í gær af völdum slyss / vegna sjúkdóms.
Ég vil biðja ykkur öll að hugsa til hans / hennar með hlýhug og þakka fyrir þann tíma sem leiðir ykkar lágu saman. Einnig sendum við fjölskyldunni hugheilar samúðarkveðjur.
Ef þið hafið einhverjar spurningar bendi ég ykkur á að hafa samband við þá aðila sem sitja í áfallaráði. Þeir eru: skólameistari, námsráðgjafi, kennarinn xxxx, forvarnarfulltrúinn og félagsmálaráðunautur skólans.

2.8.8 Tilkynning frá skólanum til aðstandenda nemenda
Eins og áður sagði getur sú staða komið upp að skólinn telji rétt að koma boðum til aðstandenda nemenda, t.d. til að tryggja að nemandi fái þann stuðning sem nauðsynlegur er ef t.d. um dauðsfall náins vinar er að ræða. Til hagræðingar hefur skólinn tilbúið slíkt uppkast að bréfi í forum áfallaráðs, svo hægt sé að skrifa bréfið sem fyrst og til að fyrirbyggja að eitthvert atriði gleymist í því umróti sem válegur atburður getur haft í för með sér.

Heimildir:
Dyregrov, Atle: 1993. Katastrofepsykologi, Gyldendal AS, 1993 Norway
Landlæknisembættið og Miðstöð áfallahjálpar Sjúkrahúss Reykjavíkur: 1999. Sálræn eftirköst áfalla. Bæklingur saminn af Borghildi Einarsdóttur og Rudolf R. Adolfssyni.
Margrét Ólafsdóttir: 1995. Áföll í skóla. Glæður. 2. tbl. 5. árg. 1995